Het gevaar van de derivatenmarkt

Als je de film ‘The Big Short’ nog nooit hebt gezien, stop dan met het lezen van dit artikel en start je Netflix-account op of steel het wachtwoord van je vriendin, trek een zak chips open en begin te kijken. Deze film legt briljant uit hoe de Amerikaanse huizenbubbel spatte en de hypotheekcrisis, de voorloper van onze kredietcrisis, begon. Mijn gewaardeerde collega Yasmine heeft donderdag al haarfijn de situatie bij Deutsche Bank geschetst, een van de hoofdrolspelers in het hele fiasco. De banken werden bestraft, een nieuwe crisis moet voorkomen worden door striktere regulering. Toch zijn er vandaag de dag nog dezelfde praktijken aan de gang, die geleid hebben tot de crisis. Een totaal uit de hand gelopen praktijk is die van de derivatenhandel.

Derivaten zijn bepaalde financiële instrumenten die hun waarde ontlenen aan het onderliggende goed. Derivaten zijn er in alle soorten en maten. Een hiervan is de credit-default swap. Deze houdt in dat een partij A met een partij B overeenkomt dat partij A tegen betaling het risico van kredieten laat beschermen. Als de leningen ‘defaulten’, niet meer worden terugbetaalt, dan moet partij B de waarde van die lening betalen aan partij A. Dit is ook wat dr. Burry gebruikt in de film The Big Short om tegen de huizenmarkt te gokken. Hier komt ook de titel van de film vandaan, ‘shorten’ is namelijk gokken dat iets gaat ‘defaulten’. Het gevaar bij CDS is dat wanneer in grote getale de leningen falen,  de verkoper van de CDS (vaak een grote bank) opeens garant moet staan voor enorme bedragen. Dit zorgt voor liquiditeitsproblemen en in sommige gevallen zelfs de ondergang  van een bank, zoals bij Lehman Brothers het geval was. Collaterized Debt Obligations (CDO’s) zijn een ander soort derivaat. Hierbij wordt een groot aantal financiële producten gebundeld in verschillende lagen en als één product verkocht. Hier wordt dus de waarde ontleend aan de bundel producten die erin zit. Wanneer deze waarde lang niet overeen blijkt te komen met de nominale waarde van de derivaat, moet de houder hierop afschrijven. Ook is het mogelijk derivaten af te sluiten over andere derivaten, voor een hoger bedrag. Zo kan een initiële lening van 5 miljoen opeens het onderpand zijn van een derivaat dat wordt afgesloten voor 50 miljoen. Als deze dan faalt, heeft dat verregaande gevolgen voor het derivaat. Ook dit zorgt ervoor dat banken in de problemen komen.  Niet voor niets noemde Warren Buffet, grootinvesteerder en een van de rijkste mensen ter wereld, derivaten ‘financial weapons of mass destruction’.

In de VS is er iets nieuws ontstaan: subprime autoleningen. Ze worden subprime genoemd omdat het risico hoger is, aangezien afsluiters vaker niet terugbetalen. Over de afgelopen jaren zijn deze leningen enorm toegenomen. Deze leningen kunnen ook gebundeld worden in bepaalde CDO’s, die veelal gehouden door grote financiële instellingen. Wanneer de betaling van de autoleningen faalt, wordt de waarde van de inhoud van de CDO’s minder en moet hierop weer afgeschreven worden door de banken. Sommige analisten zien hier eenzelfde scenario ontwikkelen als bij de hypotheken. Hier moet wel bij verteld worden dat de autoleningenmarkt een stuk kleiner is dan de hypotheekmarkt toentertijd was en dat het risico dat dit grote gevolgen heeft voor de economie dus kleiner is.

Voor degenen die geen tijd hebben om een van de beste films van de afgelopen jaren te kijken, zal ik kort even uitleggen hoe de hypotheekcrisis is ontstaan. Als je de film kijkt wordt het uitgelegd door Margot Robbie in een badkuip, dus dit is misschien iets minder spannend. Hoe ging het kort gezegd in zijn gang? Hypotheken werden lange tijd beschouwd als een van de meest risico-averse financiële producten. Op een gegeven moment daalden de winstmarges voor de banken op deze leningen. Dus besloten ze een hele hoop hypotheken met AAA-rating bij elkaar te bundelen in een CDO, en die door te verkopen. Dit hadden ze zo vaak gedaan dat het aantal hypotheken met AAA-rating bijna op was. Hierdoor gingen de banken ook leningen met een lagere rating bundelen. Dit zijn de zogenaamde subprime leningen. Dit is geen probleem voor hypotheeknemers wanneer de huizenprijzen blijven stijgen, aangezien de extra kosten van de lening gefinancierd kunnen worden met de overwaarde van het huis. Toen de huizenmarkt in de VS in 2006 in een dipje kwam te zitten, konden steeds meer mensen niet meer aan hun betalingen voldoen. Hierdoor kwam er steeds meer druk te staan op de CDO’s. Het feit dat sommige CDO’s , die alleen maar subprime hypotheken bezaten, toch een hoge rating hadden, wekte de indruk dat deze bijna niet konden falen. In de zomer van 2007 spatte het allemaal uit elkaar. Banken moesten enorm afschrijven op hun hypotheken. De CDO’s waren totaal waardeloos geworden en de beurs stortte in. De overheid en centrale banken moesten inspringen om de banken overeind te houden, omdat het failliet gaan van die instellingen nog desastreuzere gevolgen zou hebben.

Waarom is die informatie nu van belang? Dit is van belang omdat er nu bijna hetzelfde weer aan de hand is. De totale wereldhandel in derivaten is namelijk de laatste jaren enorm hard gegroeid. Niemand weet eigenlijk hoe groot die is, maar sommigen schatten de grootte op tien keer het totale BBP van alle landen bij elkaar opgeteld. Hier is de clue: Deutsche Bank heeft een aandeel van 10-15% van die derivatenhandel. Zou Deutsche dus omvallen, gaat het daar mis. Andere banken moeten ook afschrijven, een met een niet zo sterke positie zal ook omvallen en dan hebben we weer een nieuwe crisis. Banken mochten van de overheden en wereldwijde financiële instanties als IMF en Wereldbank niet meer too big to fail zijn, toch is de omvang van internationale zakenbaken te groot om geen risico te vormen voor de wereldeconomie.

Door de complexiteit en vaagheid van de internationale derivatenmarkt vormen grote financiële instellingen nog steeds een gevaar voor de economie. Voor het algemene publiek is het goed als dit beter gereguleerd wordt. Tot die tijd is het maar hopen dat geen grote banken zoals Deutsche omvallen en ons de diepte mee insleuren.

Sluiten